Krzyże z popiołu
Akcja tej francuskiej powieści rozgrywa się w XIV wieku w środowisku dominikańskich mnichów. Trafiamy w sam środek czasów, w których ludzie zmagają się nie tylko z szalejącą dżumą i ogólnym rozprężeniem, jakie wskutek niej nastąpiło, ale i postępującym zepsuciem Kościoła Katolickiego, w którym pleniły się wszelkie możliwe występki. I z tymi występkami się dobrze zapoznamy dzięki Antoine Sénanque. Powieść porównywana jest do Imienia róży, co chyba jest klątwą, nałożoną na wszystkie historyczne powieści z fabułą kręcącą się wokół Kościoła. Za każdym razem działa to bowiem na niekorzyść danego tytułu - Imię róży jest jedno, a dorównać temu dziełu będzie niezwykle trudno. Jednak te porównania są w przypadku Krzyży z popiołu nieuchronne z uwagi na miejsce akcji, bohaterów - wszyscy są zakonnikami/duchownymi - intrygę kryminalną oraz last, but not least, wątek teologicznych dysput i śmiałych idei, ocierających się (w oczach niektórych) o herezję. To właśnie ten ostatni wątek, poprowadzony w formie opowieści/spowiedzi przeora Wilhelma wprowadza w Krzyżach z popiołu uduchowiony, mistyczny charakter. I nie jest on tłem, tylko clue tej opowieści. Mamy możliwość zapoznania się z oryginalnym nauczaniem mistrza Eckharta, przypominającym mi trochę myśl buddyjską. Odwiedzamy razem z nim siedziby beginek - kobiecych wspólnot, próbujących wypracować własny styl życia, we wrogim im, patriarchalnym świecie (co też często narażało je na problemy). Dzięki temu można naprawdę poczuć klimat średniowiecza. Niestety Eckhart ma groźnych wrogów, zazdroszczących mu posłuchu, co odzwierciedla walki o władzę, toczące się wówczas w Kościele (czasy niewoli awiniońskiej). Sénanque pokazuje rywalizację toczącą się między dwoma bratnimi tak naprawdę zakonami, czyli dominikanami i franciszkanami. Przypomnijmy, że to dominikanie utworzyli inkwizycję. Czasy prawdziwie groźnej inkwizycji miały jednak dopiero nadejść.
Nadrzędnym motywem, wokół którego obraca się cała fabuła Krzyży z popiołu jest epidemia dżumy. To tu zbiegają się wszystkie wątki. Przeor Wilhelm żył w czasach przed epidemią, przeżył jej atak, w tym w oblężenie Kaffy przez Mongołów, co dziś wskazywane jest jako źródło epidemii. Wspomnienia Wilhelma obracają się wokół tych wydarzeń. Widać w tym jak bardzo ludzie, którzy przetrwali epidemię nie potrafili poradzić sobie z tym, co się wydarzyło - i widać w tej książce, że cokolwiek robili, próbowali nadać temu jakiś sens, na ogół bezskutecznie. Tak naprawdę życie w tamtych czasach było tak podłe, tak ciężkie, nawet bez dżumy - w głodzie, biedzie, brudzie, chorobach, że trudno widzieć jakikolwiek sens w takiej egzystencji i zrozumieć jak ludzie to wytrzymywali. Chyba jedynym wytłumaczeniem jest to, że po prostu nie znali innego życia - i też dlatego tak bardzo pokładali wiarę w to, że nagroda za tę całą gehennę czeka ich po śmierci. I dlatego strach i religia rządziły w tamtej epoce.
Religia musi przeżyć. To ona jest gwarantem wszelkiej sprawiedliwości. Ludzie potrzebują boskich praw. Te, które tworzą sami, nie wytrzymują wobec ziemskich cierpień, a bez Kościoła, który twój mistrz chciał zniszczyć, wszystko zaleje barbarzyństwo. (...) Istnieje tylko dwoje wielkich inkwizytorów, którzy potrafią wzbudzić strach wystarczający do utrzymania naszej owczarni: Bóg i dżuma. Bóg sprawi, że prawo będzie szanowane, Wilhelmie, i będzie się lało mniej krwi. Bóg albo dżuma, musimy wybrać.
Czytając tę powieść doświadczałam dwóch sprzecznych nastrojów: z jednej strony udzielił mi się spokój, nastrój kontemplacji dzięki obcowaniu z monastycyzmem, religią i filozofią, a z drugiej strony mrok płynący od okrutnych zdarzeń i okrutnych ludzi reprezentujących czyste zło, czyniących krzywdę innym i to w majestacie Boga (ale z odpowiednim “dystansem majestatu”). Poziom makiawelizmu negatywnych bohaterów tej powieści przeraża. Owi dostojnicy kościelni zatracili duszę. Najwyraźniej nie boją się piekła, zwłaszcza kiedy uważają, że spowiedź załatwi sprawę (Spowiedź to zbroja dla grzechu – chroni go, broni, wybacza. Na tym opiera się religia). Mamy tu również brutalne zetknięcie się nieba z ziemią, kiedy uświadamiamy sobie, że mistrz, głoszący głębokie, emanujące blaskiem i mądrością myśli o zjednoczeniu się z Bogiem, sam nie wytrzymuje konfrontacji z prozą życia i zostaje przez nią złamany - a nieszczęścia jakie na niego spadają są sprawką ludzi, a nie Boga. Najważniejszy egzamin wiary oblany. Daje to do myślenia.
Teologiczne spory, mistycyzm - może wydawać się to dość wymagającym tematem, jednak język powieści jest przystępny (dużo bardziej, niż Imienia róży), bardzo obrazowy i łatwo jest wejść w ten świat. Jednocześnie o ile wątek mistrza Eckharta zrobił na mnie wrażenie wyrafinowanego, to intryga kryminalna, która rozwija się w powieści - wprost przeciwnie. Porwania, szantaże, ucieczki - to jakoś nie przystawało mi do reszty. Nawet język tych fragmentów stawał się jakiś prostszy. Czarne charaktery wydały mi się przerysowane. Ogólny pozytywny odbiór powieści został niestety popsuty przez zakończenie - odkrycie ostatniej tajemnicy związanej z mistrzem Eckhartem. Zrobiło to na mnie bardzo negatywne wrażenie. Mistrz Eckhart jest bowiem postacią autentyczną, średniowiecznym mistykiem, którego nauczanie owiane jest mgiełką herezji. Francuski pisarz osnuł tę powieść na kanwie jego życia. A postaciom autentycznym nie powinniśmy dopisywać jakichś fikcyjnych złych czynów, w tym rzucać poważnych oskarżeń, profanując tym samym ich pamięć. Od tego są fikcyjni bohaterowie. Moim zdaniem autor posunął się za daleko w poszukiwaniu sensacji. A jeśli już, to winno być to wyjaśnione w posłowiu, którego tu nie ma i ewidentnie go brakuje. Dowodzi to, że jednak przy lekturze Krzyży z popiołu przydałaby się jakaś wiedza o średniowieczu, wykraczająca poza stereotypy.
Wracając na koniec do biblioteczki Dickensa... to nie było tak, że całe średniowiecze było faktycznie okresem ignorancji i zabobonu. Problem polega na tym, że wykształcenie ograniczało się do wąskiej grupy ludzi - duchownych, a i to nie wszystkich oraz szlachty. Ignorancja nie wynikała z tego, że ludzie nie chcieli sięgać po wiedzę (jak dziś), tylko z tego, że nie mieli takiej możliwości. Kaganek myśli palił się w klasztorach, to one były ostoją edukacji i nauki, nawet jeśli głównie skupionej na religii, zanim założone zostały pierwsze uniwersytety. Większość ludzi była jednak prosta, niepiśmienna, (nie było zresztą powszechnie dostępnych książek, więc po co ludzie mieliby uczyć się czytać), a takimi ludźmi jak wiadomo łatwo sterować i wpajać im niestworzone rzeczy. Możemy z tej powieści wyciągnąć więc lekcję również na dzisiejsze czasy, kiedy ignorancja się szerzy, szerzą się spiskowe teorie, np. o tym, że to rządy celowo wywołują pandemie, czy zamachy terrorystyczne, by - podobnie jak Kościół w średniowieczu - trzymać nas w ryzach. Refleksja średniowiecznego inkwizytora, że w obliczu takich katastrof ludzie pokornieją i skupiają się na prostych rzeczach, na przetrwaniu jest rzecz jasna prawdziwa - po dziś dzień - tylko że to, co następuje potem już niekoniecznie jest zgodne z oczekiwaniem, że dzięki temu ludzie zwrócą się ku Bogu. Największą gehennę fundujemy sobie my sami, dołączając do kakofonii głosów opowiadających kłamstwa i niesprawdzone informacje, podsycając strach i nienawiść. Niszczymy w ten sposób resztki wspólnoty, do której moglibyśmy się zwrócić o pomoc w godzinie próby. Co nam zostaje, skoro nie zwracamy się już do Boga, ani ku rozumowi, nikt i nic nie jest już autorytetem?
Metryczka:
Gatunek: powieść historyczna
Główni bohaterowie: mistrz Eckhart, przeor Wilhelm
Miejsce akcji: Francja, Niemcy
Czas akcji: XIV wiek
Ilość stron: 416
Moja ocena: 4,5/6
Jeśli zainteresowała cię ta książka, sięgnij również po: Dżuma, Świt królestw. Jasna historia wieków średnich
Antoine Sénanque, Krzyże z popiołu, Wydawnictwo Znak Horyzont, 2024
Komentarze
Prześlij komentarz