Dylematy kobiet pracujących. Połów

Czytając Połów miałam cały cały czas deja vu. W powieści tej znajdziemy w zasadzie wszystkie te wątki, które są w Maśle: to znowu jest o przyjaźni pomiędzy kobietami - czy też raczej próbach zbudowania takiej relacji - o oczekiwaniach wobec kobiet i pracy emocjonalnej, jaką te wykonują; jest tu znowu wątek ojca, który nie dba o siebie i zmusza kobiety ze swojej rodziny do zajmowania się nim, i jest sporo o jedzeniu (choć nie aż tyle, ile w Maśle). Zatem, choć Połów to w sumie niezła powieść, to wszystko to już było i to mnie rozczarowało, gdyż Połów to w zasadzie inna wersja Masła. 

Eriko, ukazana na początku jako młoda, ładna i zaangażowana w swoją pracę kobieta jest zafascynowana pewną blogerką i próbuje się z nią zaprzyjaźnić. Widząc relacje w swojej pracy Eriko protestuje przeciwko mizoginistycznemu nastawienie mężczyzn do kobiet, celowo wpychających kobiety w rywalizacyjne sytuacje. 

Od dawien dawna krążą takie powiedzonka (...) że w babskim gronie tylko kłótnie, podstawianie nóg, szarpanie za włosy. Mężczyźni w kółko mi je powtarzają, odkąd zaczęłam pracę. Według nich kobiety są głupimi istotami, które nie potrafią współpracować. (...) uwierz mi, jest wiele osób, które cieszą się widząc jak kobiety ze sobą rywalizują: przynosi im to satysfakcję i najwyraźniej sprawia, że czują się lepiej sami ze sobą. (...) To społeczeństwo narzuca nam standardy i zmusza do nieustannej rywalizacji. (...) Ci, którzy tak mówią boją się, że kobiety się zjednoczą… (...) Boją się, że kobiety zbudują sobie bezpieczny świat oparty na zaufaniu, do którego nie będą mieli dostępu, świat wolny od dominacji władzy i płci. Boją się, że utracą czułość i opiekuńczość, które są domeną kobiet. Czuja się zagrożeni i krytykowani za to, że wszystko próbują przeforsować siłą, są pełni gniewu i samotni, ale zbyt się boją, żeby postępować inaczej. 

To kobiecy manifest naszych czasów. Trudno się z Eriką nie zgodzić. Jednak relacja między dwoma bohaterkami, staje się (znowu) niezdrowa, obsesyjna, krindżowa. Desperacja Eriko niepokojąco pcha narrację w stronę Misery… Co jest z nią nie tak? Co ciekawe, mimo tego, że bardzo dużo tu dociekań czym jest kobieca przyjaźń i dlaczego Eriko nie ma przyjaciółek, to narracja prowadzona z perspektywy raz Eriko, a raz Shoko, nie pozwalała mi wyrobić sobie na to zdania. Te dwie młode kobiety mają odnośnie siebie wiele przemyśleń, obserwacji i wiele pretensji, ale wszystko to są ich opinie, ich punkt widzenia. Żadne z ich wyjaśnień mnie nie przekonywało odnośnie tego czemu właściwie Eriko tak się zachowuje, jako że całe jej otoczenie, rodzina, praca, wydawało się najzupełniej w normie. Czemu zatem ona się nie potrafi w nim odnaleźć? Co więcej, w powieści występuje też inna młoda kobieta, otoczona niby wianuszkiem przyjaciółek, a zachowująca się moim zdaniem jak psychopatka… 

W literaturze zachodniej akcja przeważnie zaczyna się do tego, że “bohaterka wiedzie pozornie idealne życie - ma wszystko: rodzinę, dobrą pracę, pieniądze”. Jakże jest inaczej w powieściach japońskich, w których bohater/ka są bez rodziny, bez przyjaciół i często nawet bez pracy… funkcjonuje na jakimś społecznym marginesie. Akurat bohaterki powieści Asako Yuzuki nie do końca się w to wpisują, ale  okazuje się, że tylko na pozór. W tym miejscu ja też obsesyjnie wrócę do namysłu nad typowymi motywami, obecnymi w literaturze japońskiej (przynajmniej tej, która wydawana jest u nas). Praktycznie za każdym razem czytając japońską literaturę zastanawiam się, czemu ci ludzie są tacy nudni i nijacy. Są jak roboty. Brak im jakichś podstawowych umiejętności społecznych - komunikacji z innymi, empatii i utrzymywania relacji. Zachowują się często w dziwny sposób: mówią obcesowe, raniące innych rzeczy, podejmują samolubne i irracjonalne decyzje, prowadzą autodestrukcyjny tryb życia, nie wykazują zainteresowania innymi ludźmi. Ani generalnie niczym poza prozą codziennego życia. Usiłują tylko przetrwać. Nie mają żadnej siatki społecznej. Nawet jeśli mają rodziny/partnerów, to żyją obok nich, a nie ze sobą, każdy ma własny świat. Nie czują więzi z tymi osobami, są one raczej ciężarem, a nie wsparciem. I często nawet nie wiedzą czemu tak jest. Miłość? Jaka miłość? Kobiety są niezainteresowane, mężczyźni zaś często namolni. Te dwie płcie najczęściej nie mają ze sobą żadnej nici porozumienia, (rozwaliło mnie stwierdzenie jednej z bohaterek Dylematów, że wyszłaby za swojego chłopaka tylko z wdzięczności za to, ze ten nie chce z nią uprawiać seksu!). A jednocześnie wszyscy oni cierpią z powodu samotności i bezsensu życia. Japończycy z tych powieści są niczym zbuntowani nastolatkowie, którym nie rozwinął się jeszcze płat czołowy, nie wiedzący co dla nich dobre i nienawidzący całego świata.

Nigdy nie obchodzili mnie inni. Nie bardzo rozumiem co myślą i czego oczekują. 

No właśnie. Nie da się zbudować żadnej relacji, kiedy drugi człowiek cię w zasadzie nie obchodzi. A powyższe stwierdzenie (w różnych wersjach) pojawia się w japońskich powieściach nader często. Samotność tylko pogłębia ten deficyt umiejętności społecznych - człowiek po prostu “dziczeje”. Stąd potem nieadekwatne reakcje, wskutek czego wpadamy w błędne koło, bo ludzie jeszcze bardziej się odsuwają. Innym aspektem tej samotności jest brak poszukiwania wsparcia z zewnątrz - od specjalistów, psychologów, psychiatrów. Zawsze borykają się ze swoimi problemami sami, ewentualnie próbują reagować jakieś osoby bliskie, ale jeśli już w bohaterach następuje jakiś przełom, to wynika on z ich własnej decyzji. Trochę na zasadzie wyciągania siebie z bagna za własne włosy. Tak jak dzieje się to w powieściach (obu) Asako Yuzuki. 

Z tym samym - tylko jeszcze bardziej - mamy do czynienia w zbiorze opowiadań Dylematy kobiet pracujących, opisywanym jako “feministyczna klasyka literatury japońskiej”. Występuje w nim szereg bohaterek, borykających się z różnymi - mniej lub bardziej poważnymi problemami. Praca jest chyba najmniej ważnym z nich. Czują się niezrozumiane, bo postępują wbrew utartym schematom. W tym kiedy ktoś okazuje im zainteresowanie, one nie potrafią wykrzesać z siebie tego samego. Analogicznie z pracą - nie mają pracy, ale kiedy ktoś im proponuje zatrudnienie zachowują się jakby robiły potencjalnemu pracodawcy łaskę… Dziękuję, postoję. To też jest ciekawy i powtarzający się wątek - niezrozumiały w naszym kręgu kulturowym, no bo jeśli nie masz pracy i żywisz się zupkami chińskimi, a ta praca sama do ciebie przychodzi to czemu nie skaczesz z radości, tylko odpowiadasz: “a nie, niekoniecznie”, “zastanowię się”. Otóż te bohaterki i bohaterowie przedstawiani są nam jako buntownicy, pragnący wyzwolenia się od nadmiernej presji, konwenansów społecznych, sztywnych ram, w które wciska je społeczeństwo - co jest w sumie zrozumiałe, jeszcze w tak patriarchalnym i kolektywnym społeczeństwie jak japońskie. Japonki nie chcą być już stereotypowo grzeczne i uległe. 

Chciała żyć po swojemu, niezwiązana żadnymi konwenansami: wychodzić na spacer wtedy, gdy miała ochotę. (...) Spacery, jedzenie na mieście, podróże. Gdy teraz o tym myślała, dostrzegła, że wszystkie czynności, które sprawiają jej największą przyjemność, może wykonywać sama. 

Leniwi Japończycy (płci obojga), wypełniający współczesną literaturę japońską to też wizja całkowicie sprzeczna ze stereotypem.. Samo niepracowanie to akt nonkonformizmu w kulturze mającej obsesję na punkcie pracy. Ale co to za feminizm? Trudno nie zauważyć, iż te powieściowe Japonki wykonują prawie zawsze jakieś proste, nieprestiżowe prace: sprzedawczyni w sklepie, hostessa, pracownica biurowa, asystentka jakiegoś ważnego mężczyzny, że nie wspomnę o “gospodyni domowej”. W sumie nic dziwnego, że mają one ochotę rzucić to w cholerę. Jednocześnie też z tych lektur odnoszę wrażenie, że tym kobietom wcale nie zależy na czymś więcej. Pracują bo muszą. Ale najchętniej to by robiły nic. Nie mają żadnych ambicji - próżno szukać tu pasji, chęci wybicia się, zrobienia kariery, jakich pełno jest w literaturze z innych kręgów kulturowych (nawet azjatyckiej!). Naukowczyń, prawniczek, aktywistek. Jak już jakaś ma “lepszą” pracę, jak Eriko, to kończy się na tym, że ją zaniedbuje i w efekcie ją traci, lub z niej odchodzi do czegoś mniej wymagającego. Shoko ostatecznie nawet nie chce się pisać swojego bloga. Te bohaterki, jak i Shoko z Połowu mogłyby by być równie dobrze bohaterką książki Lekka praca nie istnieje. Pragnącą by praca nie była wymagająca, mało odpowiedzialna, by żyć w spokoju - życiem “prostym”, zwykłym, niczym nie wyróżniającym się. A, z wyjątkiem jednej, są to same młode osoby. To samo było w Dziewczynie z konbini. Na pewno nie ma tu myślenia, że praca to jednak wartość, że może być też wsparciem, nadawać jakiś sens życiu, a być nie tylko uciążliwą powinnością, społeczną konwencją. Dla mnie raczej nadal jest to wbijanie wystającego gwoździa, tkwienie w kulturowej kliszy, żeby za bardzo się nie wyróżniać, a kobieta to już w ogóle nie powinna zbyt wiele oczekiwać…  Bunt bohaterek w Dylematach jest raczej takim mikrobuntem, bierną agresją, zaniechaniem: a to zdradzę chłopaka po cichaczu, nie zrobię mężowi kolacji, albo porzucę pracę, zamieszkam w jakiejś norze. Będę leżeć i patrzeć w sufit. Jak łatwo zgadnąć, nie prowadzi to do niczego pozytywnego. Fajnie jest zrobić sobie przerwę jak jest się zmęczonym pracą, tylko że to działa tak, że im dłużej niepracujemy, tym trudniej jest nam wrócić do świata pracy i do społeczeństwa. Zupełnie tak samo jak w przypadku samotności - im dłużej jesteśmy samotni, tym trudniej z tego wyjść. Bezczynność natomiast w połączeniu z samotnością to klasyczny przepis na depresję. Więc to taki bunt w stylu na złość babci odmrożę sobie uszy. Można, tylko po co? 

Czyli ten “feminizm” w wersji japońskiej to lenistwo - także mentalne - i unikanie relacji międzyludzkich? Z “trzeciej” strony, z perspektywy coraz większej presji bycia produktywnym, rozwijania się cały czas i zmęczenia społeczeństwa - ów bunt staje się uzasadniony. Te Japonki są jak nasze Z-ki: mają dość kultury zapie*dolu. No tylko że literatura japońska dociera do nas często ze sporym poślizgiem czasowym. Dylematy to książka z 2000 roku, a bohaterki żyją tak, że równie dobrze mogłaby rozgrywać się np. w latach 60-tych XX wieku. Z kolei Połów to powieść wydana w roku 2015, więc nie tyle powtarza ona wątki z Masła, ile odwrotnie - to Masło jest powtórką Połowu. To widać gdyż główny wątek Połowu dotyczy prowadzenia bloga - pamiętamy, że od blogerów zaczęła się era influencerów, przedstawiających wyidealizowane obrazki ze swojego życia i hobby w internecie. Wszystko to nadal się dzieje i nasiliło się jeszcze bardziej, tylko że blogosfera przeniosła się do mediów społecznościowych, a blogów dziś nikt już (prawie) nie pisze. Zatem problemy tych bohaterek nie oddają tego, z czym zmagają się dziś rozwinięte społeczeństwa (i nie wierzę, że Japończycy nie): uberyzacją pracy, mediami społecznościowymi, cyfrowym nadzorem, zagrożeniami ze strony AI. Ba, Japonia sprawia wrażenie biednego kraju, w którym ludzie ledwo wiążą koniec z końcem, więc nie miałam nawet poczucia, że czytam o społeczeństwie bardziej rozwiniętym, które po prostu nas wyprzedziło w "rozwoju"*. Potęgowało to u mnie niezrozumienie dla bohaterek i ich “buntu”. Jeśli była w tym jakaś "ironia", to do mnie nie trafiła. 

Czy społeczeństwo japońskie ma jakiś problem, czy też japońska literatura wydawana w Polsce jest na jedno kopyto? Wiem, że może to nadmierne uogólnienie, być może popełniam błąd szukając jakiegoś jednego wzorca na podstawie pewnie wycinka literackiego pejzażu z Kraju Kwitnącej Wiśni, ale te postaci i sytuacje z japońskiej literatury wydają mi się tak podobne. Jak się przeczyta jedną taką książkę, to wydaje się to ok, ale kolejnych kilka w takim samym stylu i o tym samym to już jest schemat. Nie widzę w tych powieściach głębi, prawdziwych emocji. Ja po prostu nie rozumiem tych bohaterów i bohaterek i za każdym razem głowię się, co o co w tym wszystkim chodzi. Nie da się polubić - jedynym bohaterem, który wzbudził we mnie jakieś pozytywne emocje, bo okazywał jakieś człowieczeństwo - był narrator ostatniego opowiadania w Dylematach kobiet pracujących.  Gdzie to opresyjne społeczeństwo, bo ja w tej literaturze widzę tylko same zbuntowane, niedostosowane jednostki? Skoro tacy ludzie są w Japonii “anomalią”, to czemu w literaturze występują tak często w przeciwieństwie do tych, którzy się podporządkowują? Jakby ten japoński kolektywizm był tylko taką powierzchowną warstwą. Mam poczucie, że te książki opisują bohaterów, którzy znaleźli się na rozdrożu: w fazie buntu przeciwko staremu, ale bez planu co z tym zrobić. Autodestrukcja zamiast zdrowego indywidualizmu. Lenistwo jako odpowiedź na pracoholizm. Dajcie mi święty spokój, pozwólcie mi być sobą oraz odwalcie się ode mnie wszyscy? Brakuje w tym równowagi. 

Metryczka: 
Gatunek: powieść współczesna/opowiadania
Główni bohaterowie: Eriko, Shoko, Haruka, Izumi i inni
Miejsce akcji: Japonia
Czas akcji: współcześnie 
Ilość stron: 408/272
Moja ocena: 1. 4,5/6, 2. 4/6

 
Asako Yuzuki, Połów. Czyli jak wyhaczyć przyjaciółkę, Wydawnictwo Literackie, 2026

Fumio Yamamoto, Dylematy pracujących kobiet, Wydawnictwo W.A.B, 2026 

*jeśli rozwojem można nazwać coraz większy konsumpcjonizm, presję i atomizację społeczeństwa